Članci

Morava


morava_reka-srbija

Morava ili Velika Morava je reka u Srbiji. Nastaje spajanjem Zapadne i Južne Morave kod grada Stalaća. Uliva se u Dunav na prostoru izmedju Smedereva i Kostolca. Morava je zajedno sa Zapadnom Moravom, najveća srpska reka.

Dužina Velike Morave je 185 km, sa Zapadnom Moravom (duža pritoka) je 487 km.Velika Morava nastaje spajanjem Južne Morave i Zapadne Morave blizu Stalaća, malog grada i centralne železničke raskrsnice u centralnoj Srbiji. Od tog mesta do ušća u Dunav severoistočno od Smedereva Velika Morava je duga 185 km. Sa svojom dužom pritokom, Zapadnom Moravom, ukupna dužina iznosi 493 km. Južna Morava koja predstavlja glavni izvor vode za Moravu je duža, ali je zbog regulacije rečnog korita i melioricaionih radova danas učinjena kraćom. Regulacioni radovi su učinjeni na sve tri Morave, tako da su sve značajno skraćene. Nekada je ova reka bila preko 600 km dužine. Danas je najudaljeniji izvor vode za moravski sliv izvor reke Ibar, desne i najveće pritoke Zapadne Morave. Ibar izvire u Crnoj Gori i zajedno kao sistem Ibar-Zapadna Morava-Velika Morava predstavlja rečni sistem dužine 550 km, i kao takav je najduži vodeni put na Balkanskom poluostrvu.Velika Morava pripada crnomorskom slivu. Površina sliva Velike Morave je 6,126 km2, a celog moravskog sistema 37,444 km2 (od ?ega 1,237 km2 u Bugarskoj i 44 km2 u Makedoniji), što je 42,38% od površine Srbije. Velika Morava protiče najplodnijim i najgušće naseljenim područjem centralne Srbije, zvano Pomoravlje. Pomoravlje je nastalo na mestu zaliva nekadašnjeg Panonskog mora koje se isušilo pre oko 200,000 godina. Oko polovine dužine doline se nalazi Bagrdanska klisura.
U prošlim stolećima, bila je poznata po svojim nepreglednim šumama, ali danas nije više ništa ostalo od velikih stabala (grmova). Ušće u Dunav je izmedju sela Kulić i Dubravica, velikog ugljenog basena Kostolac. To je jedan od dva velika ugljena basena u rečnom slivu, drugi je Resavski ugljeni basen u dolini desne pritoke Resave.


Prosečni protok Velike Morave na ušću u Dunav je 255 m3/s. Od toga 120 m3/s je doprinos Zapadne Morave, 100 m3/s Južne Morave, a 35 m3/s se uliva neposredno u Veliku Moravu.
Pritoke Velike Morave su kratke po dužini. Najduža je Jasenica (79 km) a druge su retko preko 50 km. Desne pritoke su: Jovanovačka reka, Crnica, Ravanica, Resava i Resavica (ili Resavčina). Leve pritoke su brojnije, uključujući: Kalenićka reka, Lugomir, Belica,Osaonica (ili Osanica) Lepenica, Rača, i Jasenica. Mnoge od njih nisu bogate vodom, ali tokom kišnih godina one izazivaju velike poplave, što je glavni problem celog moravskog sliva. Pre ulivanja u Dunav, Velika Morava se račva, čineći 47 km dug rukavac pod nazivom Jezava, koji se uliva u Dunav odvojeno u gradu Smederevu pošto se prethodno spoji sa dužom (51 km) rekom Raljom, sa leve strane.
Velika Morava je primer reke koja meandrira. Ona jeste bila 245 km dugačka od nastanka do ušća, medjutim pravom linijom to je svega 118 km. Tako je odnos meandriranja 118:245, što je u samom vrhu reka u Evropi.
Rečno korito je široko 80-200 m i duboko do 10 m. Sasvim je uobičajena pojava da Morava posle poplave promeni tok ostavljajući na mestu prethodnog korita jezera, koja su poznata pod nazivom moravište. Južna Morava je zbog vlike erozije u svom slivu bogata ogromnom količinom materijala koji se taloži u rečnom koritu umanjujući dubinu i na taj način čineći poplave još češćim.
Počevši od 1966, ogromni radovi su započeti na sprečavanju budućih poplava. Niz akumulacija je napravljen na pritokama (jezera Bovan, Ćelije, Gazivode, itd), a meandri su presecani. Na taj način je tok reke ispravljan a reka je učinjena kraćom (u slučaju Velike Morave sa 245 na 185 km. Bilo je predvidjeno da se skrati čak na 152 km i da postane ponovo plovna.
Predvidjeno je ukupno 18 akumulacija, presecanje 23 meandra, nasipanje kilometara novih nasipa i intenzivno pošumljavanje. Medjutim, do 1980-ih, pogotovo 1990-ih zbog ekonomske krize, ratova i sankcija svi radovi su prekinuti.

Morava i njene pritoke još uvek plave često, a rečno dno se izdiže uprkos mnogih bagera, koji iskopavaju pesak i šljunak, u gradovima i selima duž toka reke (Lozovik, Lugavčina, Lučica, Velika Plana, Simićevo, itd).
Danas, Velika Morava je plovna svega 3 km od ušća. U istoriji, bila je plovna sve do grada Ćuprije, što je skoro ¾ njene dužine. Medjutim, kao što je navedeno, Velika Morava je doslovno zatrpana materijalom iz Južne Morave. Kada je počeo program melioracije 1966. godine bilo je predvidjeno da postane ponovo plovna, u prvoj fazi do Ćuprije, a kasnije sve do Stalaća, dakle celih 100%.
Ništa od najavljenog nije napravljeno. Čak se pojavila nova ideja (ustvari oživela jedna stara) o izgradnji plovnog kanala Dunav-Morava-Vardar-Egejsko more[1]. Tehnički problemi u izgradnji ovakvog objekta su ogromni (ni Morava ni Vardar nisu plovni). Nije jasno koliko bi se ovaj plovni put koristio, a pretpostavlja se da bi cena ovakvog projekta bila previsoka i da ne postoji ekonomski potencijal (pogotovo u Srbiji) da finansira niti da iskoristi ovakav plovni kompleks. U ovom momentu je niko ne razmatra kao ozbiljnu ideju niti ima naznaka o potencijalnim investitorima.
Mada je oduvek plodna moravska dolina bila najgušće naseljeni deo Srbije, velike poplave su sprečavale naseljavanje samih obala reke. Jedini grad na obali reke je Ćuprija, mada je on više puta pretrpeo velike štete zbog blizine reke, uključujući i nekoliko poplava devedesetih godina dvadesetog veka. Drugi su gradovi sagradjeni malo dalje od same reke, uključujući sledeća mesta: Paraćin, Jagodina, Batočina, Lapovo, Svilajnac, Velika Plana, Požarevac i Smederevo. Manja mesta i sela uključuju: Varvarin, Glogovac, Markovac, Veliko Orašje, Miloševac, Lozovik, Simićevo, Oreovica itd.
Rimljani su je nazvali Margus (uz to, Zapadnu Moravu su zvali Brongus, i Južnu Moravu Angrus). Današnji grad Ćuprija je postala u Rimsko doba po imenu Horreum Margi (što znači Žitnica Morave).
U srpskoj istoriji, njena dolina je postala kolevka savremene srpske države na početku 19. veka (takozvana. Moravska Srbija). Mnoge su pesme ispevane koje slave Moravu i njenu plodnost, ali njenu zlu ćud i vodoplavnost. Medjutim, to nisu samo tradicionalne. Mnoge od njih nastaju i dan danas, a najpoznatije su: Oj Moravo, Moravo, tija reko, Uz Moravu vetar duva, Na Moravi vodenica stara, Moravac kolo, itd. Oj Moravo je možda najkarakterističnija:

„Oj Moravo, moje selo ravno,
Kad si ravno što si vodoplavno
Kiša pade, te Morava dodje,
Te poplavi moje selo ravno
A u selu Jovanove dvore,
I u dvoru Jovanovu ljubu“